Periferik nöropati nedir, kimlerde görülür, nedenleri nelerdir?

Yazan: Prof. Dr. Erdem Bagatur
Son değiştirilme tarihi: 29.07.2026

Periferik nöropati nedir?

Sinir sistemi anatomik açıdan merkezi ve periferik (çevresel) olmak üzere ikiye ayrılır.
Merkezi sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur. Periferik sinir sistemi ise el, kol, ayak, bacak, iç organlar gibi uç uzuv ve organlara ulaşan, boyun, sırt ve bel seviyelerinde omurilikten çıkan 31 çift kök sinir ve uzantıları olan sinirlerden oluşur.

Periferik sinir nöron adı verilen sinir hücrelerinin akson adı verilen uzantılarının lifler şeklinde kablo benzeri bir yapıda bir arada bulunduğu anatomik yapıdır. Sinirler, elektrik iletimi ile işlev görürler. Sinir hücreleri elektriksel uyarıları, bir sinir hücresinden başka bir sinir, kas veya salgı bezi hücresine ileterek çalışırlar.

Periferik sinir sistemi motor sinir denilen sinir tipi ile beyinden gelen emirleri kaslara ileterek hareket etmelerini sağlar. Aynı şekilde, duyusal sinir denilen sinir tipi ile de duyu organlarından gelen duyuları beyne ulaştırır. Bunlar dokunma, ağrı, sıcaklık, titreşim duyusudur.

Otonom sinirler denilen sinir tipi ise iç organları uyarır ve sindirim, kalbin çarpma hızı, tansiyon gibi süreçleri kişinin isteğinden bağımsız otomatik olarak kontrol eder.

Periferik nöropati, sinir hücrelerinin zarar görerek hasarlanması veya ölmesi sonucunda periferik sinirlerin işlevlerini yerine getirememesi durumudur. Sinirlerin işlevleri bozulduğunda ağrı, dokunma, sıcaklık algısı gibi duyularda bozulma olur ve hastalar özellikle ayaklar ve ellerinde şiddetli ağrı, uyuşma, karıncalanma, üşüme ve denge-yürüme bozuklukları gibi şikayetlerde bulunmaya başlarlar.

Doktorlar sıklıkla “nöropati” ve “polinöropati” (çok sayıda sinirin aynı anda hastalığı) terimlerini “periferik nöropati” ile eş anlamlı olarak kullanırlar.

Birçok hastada aynı anda birden fazla sinir tipi etkilenir ve aynı anda motor, duyusal veya otonom belirtiler bir arada görülür.

1. Duyusal tutulumu olan hastalarda özellikle ayak ve bacaklarda ayak parmaklarından başlayarak çift taraflı ve simetrik uyuşma, karıncalanma ve yanıcı ağrılar ve ellerde ince işlerde beceri kaybı görülebilir.

Hastaların en çok şikayet ettikleri rahatsızlık olan ağrı periferik nöropati nedeniyle daha yoğun hale gelebilir veya çok kolay ortaya çıkar. Bu durum nöropatik ağrı olarak bilinir ve periferik nöropatinin en belirgin ve rahatsız edici belirtisidir.

2. Motor tutulumu olan hastalarda kas güçsüzlüğü veya ileri evrelerde felç olabilir. Motor nöropatinin uzun sürmesi durumunda özellikle ayak ve bacak kaslarında güç kaybı ve kontrolsüz kas hareketleri görülebilir.
3. Otonom sistem tutulumu olan hastalarda terleme, sindirim, kan basıncı kontrolü vb. gibi otomatik işlevler bozulur veya hiç çalışmayabilir.

Periferik nöropati kimlerde görülür?

Periferik nöropati dünya çapında yetişkinlerin %1’ini etkiler. Periferik nöropatinin yaygınlığı yaşla birlikte artar; 45 yaş üstü nüfusun %7’sini ve 60 yaş üstü nüfusun %10’unu etkiler.

Periferik nöropati, yaş, cinsiyet, ırk veya etnik köken, kişisel koşullar, tıbbi geçmiş gibi faktörlerden bağımsız olarak herkesi etkileyebilir. Bununla birlikte, bazı kişiler belirli periferik nöropati türleri açısından daha yüksek risk altındadır.

Periferik nöropati birçok farklı hastalık nedeniyle ortaya çıkabilir. Periferik nöropatiye en sıklıkla neden olan hastalıklar

• Diyabet (şeker hastalığı)
• Kanser tedavisinde kullanılan kemoterapi ilaçları
• Kronik alkolizm
• Hipotiroidizm (guatr)
• Beslenme bozuklukları (B1, B6, B12 vitaminlerinde eksiklik)

Diyabet, dünya çapında en yaygın periferik nöropati nedenidir ve tüm nöropati olgularının yarısından fazlası diyabet kaynaklıdır.  Diyabetik nöropati tüm sinir lifi tiplerini etkileyen simetrik ve genel bir periferik nöropatidir.

Çok çeşitli hastalıklar nihayetinde periferik nöropatiye yol açsa da, periferik sinirlerin hasar görme mekanizmaları her hastalıkta benzerdir ve bu nedenle hangi hastalık sebebiyle olursa olsun periferik nöropatilerin hemen hepsinde hastalarda aynı şikayetler görülür. Periferik nöropatisi olan tüm hastalarda duyusal sorunlar ön plandadır.

Periferik nöropatinin nedenleri nelerdir?

Periferik nöropatinin ortaya çıkma nedeni çeşitli yollarla sinir hücrelerinin zarar görmesi veya ölmesidir. Buna kandaki yüksek şeker seviyesi veya kemoterapi ilaçları gibi kimyasal maddeler yol açar.

Periferik nöropati birçok farklı hastalık nedeniyle ortaya çıkabilse de tüm dünyada en yaygın sebebi diyabettir (şeker hastalığı). Kanser tedavisinde kullanılan kemoterapi ilaçlarının büyük bölümü ve alkolizm de periferik nöropatinin yaygın nedenleri arasındadır. Beslenme bozukluklarına bağlı vitamin eksiklikleri ve bir takım doğuştan olan hastalıklarda da periferik nöropatiye rastlanır.

Dünyadaki tüm periferik nöropatili hastaların yarısı diyabetiktir. Diyabet ne kadar uzun süredir varsa ve kan şekeri kontrolü ne kadar kötüyse diyabetik nöropati o kadar şiddetli seyreder.

Periferik nöropatide klinik bulgular

Öncelikle hastanın yakınmalarının ve belirtilerin ayrıntılı bir öyküsü alınmalıdır. Belirtilerin başlangıç süresi en önemli bilgidir. Ayrıca otonom belirtiler de sorgulanmalıdır.

Periferik nöropati tipik olarak başlangıçta periferik sinirlerin duyusal işlevini etkiler ve aylar içinde simetrik bir şekilde yavaş yavaş ilerler. Belirtiler genellikle ayak parmaklarında başlayan duyu kaybı, uyuşma, karıncalanma ve iğne batması şeklindedir. Ayrıca şiddetli, yanıcı nöropatik ağrı görülebilir. Sonunda yakınmalar çoğunlukla “çorap ve eldiven” şeklinde duyu kaybı, uyuşma, ağrı veya yanma hissi olarak sonuçlanır.

Periferik nöropatide “çorap ve eldiven” şeklinde duyu kaybı, uyuşma, ağrı veya yanma hissi.

Nöropati ilerledikçe belirtiler yukarı yönde yayılır. Ayak ve bacaklarda güç kaybı, ellerde ağrıyla birlikte beceri kaybı görülür. Ayrıca, ayaklarda terleme eksikliği gibi otonomik belirtiler ile ayağa kalkıldığında baş dönmesi, göz kuruluğu/ağız kuruluğu, yemek sonrası bulantı ve kusma, ishal veya kabızlık görülebilir.

Hastalar diyabet, kanser kemoterapisi, alkol kullanımı ve beslenme bozukluğu (B12 vitamini eksikliği) gibi yaygın nöropati nedenleri açısından değerlendirilmelidir.

Nörolojik muayenede hastanın titreşim duyuları diyapazon adlı cihaz ile değerlendirilir.

Fizik muayenede ayrıntılı bir nörolojik muayene ile birlikte tendon refleksleri, dokunma ve titreşim duyuları değerlendirilir. El-kol ve ayak-bacaklardaki dokunma duyu seviyesi ve sıcaklık duyusu incelenir. Hastalığın erken dönemlerinde hafif dokunma hissinde azalma veya ayak bileği reflekslerinde azalma görülebilir.

Ayak bileğinde Aşil tendon refleksi muayenesi.

Hasta yürüme dengesi açısından ve yalın ayak parmak ucu ve topuk yürüyüşü yaparken gözlenir.

Nörolojik muayenede hastanın yürüme dengesini ve kas güçlerinin değerlendirmek için yalın ayak topuk yürüyüşü yapması.

Periferik nöropatide tanı

Laboratuvar. Periferik nöropati ön tanısı alan hastalarda tanının ilk basamağı kapsamlı bir laboratuvar incelemesi ile başlar. Hastalara tam kan sayımı, kanda açlık şeker düzeyi, son 3 ayda ortalama kan şekeri düzeyini gösteren HbA1c, karaciğer, böbrek ve tiroit fonksiyon testleri gibi kan tahlilleri yapılır. Gerekirse B6 ve B12 vitamini düzeyleri ölçülür.

EMG. Çoğunlukla kısaca EMG diye adlandırılan elektrodiyagnostik (nörofizyolojik) testlerle, sinirlerin ve kasların elektriksel aktivitesini ölçülür.

Birçok nörolojik hastalığın tanısında vazgeçilmez yöntem olan elektrodiyagnostik testler-EMG periferik nöropati tanısında en önde gelen tanı yöntemidir. Elektrodiyagnostik testler-EMG özel eğitimli nöroloji – klinik nörofizyoloji uzmanları tarafından yapılan çok incelikli tıbbi incelemelerdir.

Elektrodiyagnostik testler-EMG için kullanılan cihaz (Prof. Dr. Burcu Örmeci’ye teşekkürler).

Elektrodiyagnostik testler-EMG elektriksel aktiviteyi ölçerek nöropati olup olmadığını, nöropati varsa nedenini, hasarın kol veya bacaktaki seviyesini, hasarın şiddetini ve hastalığın seyrinin nasıl olacağını belirleyebilir.

Ayrıca periferik nöropatide tutulumun motor mu, duyusal mı, otonom mu veya bunların birleşimi olan karışık tip mi olduğunu gösterir. Tüm bunlara ek olarak tedavi altındaki periferik nöropatinin takibinde hastalıkta bir iyileşme olup olmadığını da gösterir.